سيطرهء عبّاسيان متعصّب و مخالفان سياسى مأمون اداره مىشد ، و در كشمكشهاى سياسى و خاندانى ميان مأمون و برادرش امين تبديل به كانون توطئه بر ضد مأمون شده بود . شهر قم ، از معدود شهرهاى ايران به شمار مىرفت كه داراى تمايلات شيعى بود و محبّت به خاندان على بن ابى طالب در آن موج مىزد . از اين رو مسيرى كه مأمون براى انتقال امام رضا عليه السّلام از مدينه به مرو انتخاب كرده بود از ديدگاه جغرافياى طبيعى ، اجتماعى ، سياسى و مذهبى بسيار حساب شده و زيركانه بود . بررسى جغرافياى تاريخى هجرت على بن موسى الرضا عليه السّلام به گونه‌اى كه به تفصيل و با طرح جزئيات حوادث ، شهر به شهر ، منزل به منزل به شرح آن خواهيم پرداخت خود به تنهايى نمايانگر ماهيّت ولايتعهدى على بن موسى الرضا عليه السّلام است و به اعتقاد نگارنده ، ترسيم جغرافياى تاريخى عزيمت امام رضا عليه السّلام و حوادثى كه در طول اين سفر رخ داده يكى از دلايل روشن ماهيّت ولايتعهدى است كه به بسيارى از پرسشها و سوء تعبيرها دربارهء پذيرش آن از سوى امام عليه السّلام خاتمه مىدهد . امام رضا عليه السّلام در طول اين سفر همواره دست به اقداماتى زد كه مآلا به افشاى اهداف مأمون از طرح ولايتعهدى و اعلام مواضع خود نسبت به پيشنهاد مأمون انجاميد . اين اقدامات از همان ابتداى سفر آغاز شد و در طول سفر هرگاه كه فرصت مغتنم بود ادامه مىيافت تا هنگامى كه حضرت به مرو رسيد . مواضع امام بعد از پذيرش تحميلى ولايتعهدى شدّت بيشترى به خود گرفت ، و سرانجام منجر به شهادتش شد . تأمّلاتى در منابع و مآخذ 1 - يكى از نقايص مهم منابع تاريخ زندگانى ائمهء معصومين عليهم السّلام عدم توجه به عنصرهاى « زمان » ، « مكان » و « ترتّب حوادث » است . متأسفانه اين اشكال در اكثر منابعى كه در تحقيق حاضر مورد بررسى و يا بهره‌بردارى قرار گرفت ، مشاهده شد . بايد اعتراف كرد كه اكثر منابع تاريخ زندگانى ائمه عليهم السّلام ، « تاريخ شفاهى » است كه به صورت مكتوب نگارش يافته و فاقد ويژگيهاى « تاريخ علمى » است . به همين دليل شيوهء نگارش بسيارى از مورّخان قديم و جديد ، نگارش روايى است كه عمدتا به شرح وقايع و يا حادثه‌نگارى محدود مىشود . از اين رو بسيارى از روايتها فاقد